Hải quan TPHCM là một trong 2 đơn vị được ngành hải quan chọn thực hiện thí điểm hải quan điện tử. Cũng như hải quan Hải Phòng, sau 3 năm thực hiện (từ ngày 4-10-2005), “kết quả chưa đạt được yêu cầu đề ra...” như thừa nhận của ông Đặng Hạnh Thu, Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Hải quan, tại hội nghị sơ kết giai đoạn 2 triển khai thí điểm thủ tục hải quan điện tử của Cục Hải quan TPHCM vừa được tổ chức. Tại sao một chương trình cải cách của một ngành được tập trung khá nhiều nhân lực, vật lực nhưng đến nay sau gần 3 năm vẫn loay hoay trong giai đoạn thí điểm?...

Doanh nghiệp thờ ơ

Theo báo cáo thống kê của Cục Hải quan TPHCM, sau gần 3 năm thực hiện thí điểm thủ tục hải quan điện tử mới chỉ làm thủ tục cho tổng cộng gần 70.000 tờ khai xuất nhập khẩu hàng hóa, trong đó tờ khai nhập khẩu chiếm trên 70%. Tính đến nay đã có 237 doanh nghiệp (DN) được cấp giấy phép tham gia thủ tục hải quan điện tử nhưng thực tế chỉ có 180 DN tham gia (92 công ty cổ phần, 91 công ty TNHH, 21 DN Nhà nước, 12 DN có vốn đầu tư nước ngoài, 5 công ty TNHH một thành viên và 9 DN tư nhân và cơ sở sản xuất). Số lượng DN tham gia hải quan điện tử chỉ chiếm 1% trong tổng số các DN hoạt động xuất nhập khẩu thường xuyên làm thủ tục tại Cục Hải quan TPHCM.

Theo nhận xét của các DN, thời gian thông quan hải quan điện tử nhanh hơn nhiều so với phương pháp bán thủ công như hiện nay ở các cửa khẩu, DN đỡ tốn chi phí, chờ đợi mất thời gian, đỡ tốn nhân lực, ít sử dụng giấy tờ, hạn chế sự tiếp xúc giữa DN với hải quan, mang lại hiệu quả ngăn ngừa tình trạng nhũng nhiễu, tiêu cực có thể xảy ra... Tuy nhiên, tiện dụng là vậy nhưng còn rất nhiều khâu chưa đồng bộ nên việc thực hiện gặp nhiều trở ngại. Ông Nguyễn Hoàng Hoa, Phó Tổng Giám đốc Tổng Công ty Công nghiệp Sài Gòn, than: Đường truyền nối với hải quan điện tử hay bị tắc nghẽn, lại chưa được kết nối với các ban, ngành liên quan như: các tổ chức thương mại, cơ quan thuế, kho bạc, ngân hàng... để có thông tin kịp thời, chính xác phục vụ cho thông quan hàng hóa...

Ông Đỗ Hữu Toàn, Phó Chi cục trưởng Chi cục Hải quan điện tử - Cục Hải quan TPHCM, thừa nhận khâu xây dựng phần mềm quản lý cho quy trình thông quan điện tử còn rời rạc, thiếu đồng bộ, thiếu hiệu quả, chưa đáp ứng được yêu cầu; xây dựng phần mềm trên nền công nghệ lạc hậu, dẫn đến mức độ tự động hóa chưa cao. Bên cạnh đó, khâu chỉ đạo, triển khai thực hiện từ tổng cục còn lúng túng. Việc thực hiện hải quan điện tử trong điều kiện chưa có Chính phủ điện tử và các văn bản pháp lý liên quan đến giao dịch điện tử, thương mại điện tử... dẫn đến việc phối hợp giữa các bộ, ngành gặp nhiều khó khăn...

Cải cách ngược?

Một cán bộ hải quan đề nghị không nêu tên tâm sự: Việc hiện đại hóa ngành hải quan nói chung và hải quan điện tử nói riêng mấy năm qua như thiếu hẳn “kiến trúc sư” đủ khả năng, có tâm huyết xây dựng, vạch rõ đường đi nước bước phù hợp. Từ đó hải quan điện tử cứ mãi trong vòng luẩn quẩn, mang tính chắp vá, vừa làm vừa... định hướng, thậm chí “cải cách ngược”. Đáng lẽ những vấn đề cần làm trước thì không làm, lại làm theo kiểu “sinh con rồi mới sinh cha...”. Vị cán bộ này cho rằng với điều kiện như của ngành hải quan hiện nay thì nên triển khai áp dụng khai báo từ xa trước (qua mạng), khi hoàn chỉnh sẽ nâng lên một bước là khai báo tập trung, từ đây hoàn thiện tiếp về mặt kỹ thuật, cũng như các điều kiện cần thiết khác nâng lên thực hiện thông quan điện tử.

Thực tế trong 3 năm thí điểm hải quan điện tử đã chứng minh việc “đi tắt đón đầu” theo kiểu đốt giai đoạn của ngành hải quan không mang lại kết quả. Đến nay lại tập trung triển khai cải tiến gần như lại từ đầu, đó là thực hiện khai báo qua mạng, để chuẩn bị cho việc triển khai hình thức khai báo tập trung như đề án mà Hải quan TPHCM đang trình Tổng cục Hải quan. Điều đáng nói là cách nay vài năm, Hải quan TPHCM cũng đã từng đưa ra ý tưởng khai báo tập trung làm bước tập dượt cho việc tiến tới hải quan điện tử nhưng không hiểu vì lý do gì không được chấp nhận?

Việc thực hiện hải quan điện tử thí điểm suốt 3 năm qua (tiêu tốn bạc tỉ) và theo kế hoạch sẽ còn tiếp tục thí điểm hết năm 2009, nhưng khi cái gốc là “chương trình phần mềm” chưa được Tổng cục Hải quan giải quyết thì cũng không hy vọng gì vào hiệu quả của hoạt động hải quan điện tử.