Tự hào một nếp nho gia

Đến tận bây giờ, với 5 anh em lão thành cách mạng họ Hoàng, cái ngày Thu lịch sử ấy còn rất đặc biệt và thiêng liêng bởi nhiều lẽ…

Song thân của họ là cụ Hoàng Bá Chuân và Nguyễn Thị Như Đồng (làng Minh Lệ, xã Quảng Minh, huyện Quảng Trạch, tỉnh Quảng Bình). Cụ Hoàng Bá Chuân (1892-1974), hiệu Minh Sơn, là một nhà nho, chắt của Lưỡng quốc Trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi và của Hoàng đế Mạc Đăng Dung.

Có lẽ được hưởng cái gene di truyền của Mạc tộc nên dù điều kiện học hành thi cử thời đó có nhiều hạn chế nhưng cụ Chuân vẫn thông thuộc “tứ thư” “ngũ kinh”, trở thành một nhà nho khá nổi tiếng của cả một vùng. Trong hàng ngàn bài thơ, hàng trăm bài văn, bài phú và vô số câu đối cả bằng Hán tự và Quốc ngữ của cụ, nhiều tác phẩm đã giành giải thưởng cao thời đó. Tiếc rằng chiến tranh đã làm các tác phẩm của cụ thất lạc, mất mát khá nhiều. Mãi gần đây, các con của cụ mới sao chép và in một phần trong số đó với chừng trên 300 bài thơ, văn, câu đối để bảo tồn di cảo của cụ.

Dưới nếp nhà gia giáo của hai cụ, lần lượt 7 người con trai ra đời, mọi người ngưỡng vọng thường nói, hai cụ có “thất hiền”. Sinh thời, cả hai cụ đều tham gia kháng chiến, hoạt động trong vùng gian khổ, hiểm nguy. Theo lời hiệu triệu của Bác Hồ, hai cụ đã tự tay “tiêu thổ kháng chiến”, hiến tất cả tài sản, ruộng vườn phục vụ cách mạng. Suốt cuộc kháng chiến chống Pháp, cụ Chuân là Hội trưởng Hội Liên Việt, cụ Đồng là Hội trưởng Hội Mẹ chiến sĩ. Khi ấy, các con đang “dùi mài kinh sử” ở Huế, quyết lập thân bằng con đường học vấn. Trước tình cảnh nước mất, nhà tan, các cụ đã động viên các con lên đường cứu nước, không ngại hy sinh, không nề gian khổ.

Ở tuổi 81 nhưng ông Hoàng Thúc Cẩn vẫn nhớ như in lời mẹ dặn thuở nào. Ông kể: “Những lần tiễn con, tuy nước mắt lưng tròng nhưng mẹ tôi vẫn cố cười vui, dặn dò con yên tâm lên đường cầm súng: Phải làm trọn phận trai khi đất nước có giặc, phải phấn đấu bằng anh bằng chị, vượt qua hiểm nguy để lập công, đem vinh quang về cho gia đình và quê hương… Mẹ tôi còn làm thơ động viên con em xung phong tòng quân giết giặc: Nhà tôi sinh được bảy người con/ Quyết chí chung tình với nước non/ Kháng chiến năm con đi khắp nước/ Lớn lên hai cháu sẽ xung phong…”.

Ngoại trừ người anh cả mất sớm và người em út khi ấy nhỏ tuổi, còn 5 ông, kẻ trước người sau đều lên đường đi chiến đấu. Ông Cảnh tham gia cách mạng từ trước tháng 8/1945. Ông ra Thanh Hóa làm việc, đồng thời bí mật hoạt động cách mạng, sau đó trở thành người cán bộ quân sự - chính trị đầu tiên phụ trách Văn phòng Tỉnh bộ Việt Minh Thanh Hóa, rồi làm Hội thẩm chính trị Tòa án quân sự và được chọn làm thư ký cho cụ Hồ Tùng Mậu - Chủ tịch ủy ban Hành chính kháng chiến Liên khu 4, sau đó chuyển ra Bắc, công tác tại Văn phòng Phủ Chủ tịch.

Ông Tuệ nhập ngũ, học ở Trường Lục quân Quảng Ngãi, tham gia chiến đấu ở cực Nam Trung bộ, sau cũng chuyển ra chiến trường Bắc bộ.

Ông Cẩn tham gia Việt Minh, sau vào quân đội, công tác tại Phòng Chính trị Liên khu 4, được đi học Trường Quân chính Quân khu 4, rồi về Trung đoàn 9 - Đại đoàn 304. Mới 20 tuổi, ông Cẩn đã phụ trách một đội đặc nhiệm, trực tiếp chỉ huy đánh đòn phủ đầu quân Pháp khi đại tướng De Lattre De Tassigny - Cao ủy, Tổng chỉ huy quân đội Pháp, sau được phong là Thống chế nước Pháp - cùng với tên Nguyễn Hữu Từ về nước bày mưu tính kế để chống phá cách mạng. Trận đánh ấy ông Cẩn cùng đồng đội diệt được nhiều lính Âu, Phi và rút lui an toàn. Đây là trận đánh được Đại tướng Tổng Tư lệnh Võ Nguyên Giáp khen ngợi. Sau này ông còn chỉ huy trận tập kích pháo binh vào căn cứ địch ở Phát Diệm - Ninh Bình, gây tiếng vang lớn trong chiến dịch Hà Nam Ninh. Trong chiến dịch Hòa Bình, ông Cẩn chỉ huy mũi chủ công của Đại đội 71 đánh địch ở cầu Cụt Tai trên đường số 6.

Ông Tấn đi học Thiếu sinh quân, ra trường tham gia chiến đấu trên chiến trường Liên khu 3-4. Còn ông Thân, khi đó chưa đến tuổi 18 nhưng cũng hăng hái tòng quân vào giai đoạn cuối của cuộc kháng chiến chống Pháp. 

Chín năm và một ngày về

Chín năm trường kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, 5 anh em bặt tin nhau, không biết ai còn ai mất. Duy nhất một lần, ông Tuệ gặp ông Cẩn trên đường đi đánh trận ở Phát Diệm, rồi sau đó hay tin ông Cẩn hy sinh trên đường số 6 và đơn vị đã làm lễ truy điệu, ông Tuệ đã viết bài thơ “Khóc em”. Hôm kể chuyện cũ cho tôi nghe, nhắc lại kỷ niệm ấy, ông Cẩn khóc nghẹn. Người lính già từng chinh chiến trận mạc, đi gần hết cuộc đời, tưởng đã chai lỳ qua bao lần đưa tiễn đồng đội, cùng thời gian và dâu bể cuộc đời, vậy mà nước mắt cứ chực trào mỗi khi có người chạm vào miền ký ức xa xưa ấy…

Rồi không ai ngờ, cả 5 anh em đã có một ngày vỡ òa trong hạnh phúc. Ngày đó, trong lớp lớp đoàn quân tiến về Thủ đô “xòe 5 cánh rộng” có 5 anh em ruột thịt sau 9 năm xa cách, bặt tin, đã tìm nhau, hẹn nhau và đến với nhau trong không khí hùng ca chiến thắng…

Khi ấy, đơn vị ông Cẩn đang đóng quân ở Đông Khê thì được lệnh chuẩn bị về tiếp quản sân bay Gia Lâm. Ông Cảnh theo cơ quan Chính phủ từ ATK Việt Bắc tiến thẳng vào Phủ Toàn quyền, đóng quân ở Đồn Thuỷ (Quân y viện 108 bây giờ). Ông Tuệ theo Đại đoàn 304 từ Xuân Mai về ngã tư Sở, vào Bạch Mai và tiếp quản một số cơ sở trong nội thành. Ông Tấn từ Hoà Bình vào Ô Chợ Dừa, đến Ô Quan Chưởng rồi qua Long Biên và đóng quân ở đầu cầu Long Biên. Ông Thân theo một đơn vị bộ đội từ Liên khu 4 ra tiếp quản Thủ đô… Ông Cẩn kể: “Ngày về Thủ đô, gặp đơn vị nào tôi cũng dặn nếu gặp anh em tôi thì nhắn giúp: cứ sáng Chủ nhật thì đến tìm nhau ở đền Ngọc Sơn trên Hồ Gươm. Khi ấy chúng tôi không có họ hàng hoặc người quen ở Hà Nội. Và sáng Chủ nhật đầu tiên sau ngày giải phóng Thủ đô, bốn anh em chúng tôi đã gặp được nhau. Anh Cảnh vì bận đi công tác nên mãi Chủ nhật sau chúng tôi mới  gặp. Cuộc hội ngộ diệu kỳ đã làm cho 5 anh em tôi vui tràn nước mắt. Chúng tôi cùng vào đền thắp hương thơm bái tạ Đức Thánh Trần, Vua Lê, và khấn vong linh mẹ tôi - người mẹ đã 5 lần tiễn các con ra trận. Khi các con trở về thì mẹ đã đi xa...”.

Các ông Hoàng Gia Cương, Hoàng Thúc Tuệ, Hoàng Thúc Cảnh, Hoàng Thúc Cẩn, Hoàng Thúc Tấn, Hoàng Quý Thân (từ trái qua)

Sau ngày đặc biệt ấy, một lần nữa, 5 anh em lại chia tay nhau. Mỗi người nhận một nhiệm vụ mới: người đi học, người tiếp tục con đường binh nghiệp. Về sau, do điều kiện công tác, cả 5 người đều định cư tại Hà Nội, dần xây dựng gia đình, đón em út Hoàng Gia Cương ra Thủ đô ăn học, rồi đón bố ra dưỡng tuổi già… Vậy là, “điểm hẹn lịch sử” đã trở thành quê hương thứ hai của họ. Và họ tiếp tục cống hiến cho cách mạng. Trước lúc nghỉ hưu, ông Hoàng Thúc Cảnh là Cố vấn Văn phòng Chính phủ; ông Hoàng Thúc Tấn là Thứ trưởng - Phó Chủ nhiệm Văn phòng Chính phủ; ông Hoàng Thúc Tuệ và ông Hoàng Thúc Cẩn đều là Đại tá quân đội; ông Hoàng Quý Thân là tiến sĩ ngành điện; người em út Hoàng Gia Cương là kỹ sư Vật lý, Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam. Gia đình trí thức cách mạng ấy luôn được các vị lãnh đạo Đảng, Nhà nước quý trọng và quan tâm.

“Vườn cam ngọt” giữa Thủ đô

Kể từ sau mùa thu hòa bình, đến nay gia đình họ Hoàng ấy đã có 3 thế hệ với 74 người con, cháu. Điều đáng nể phục là hầu hết các thành viên trong đại gia đình ấy đều có học hàm, học vị cao, thành đạt, gần chục người hiện là cán bộ cao cấp, và họ vẫn phát huy được truyền thống gia giáo của gia đình, là những công dân gương mẫu góp sức xây dựng Thủ đô. Họ ví gia đình mình như cây lộc vừng 9 nhánh bên Hồ Gươm: Dẫu miền ngược, miền xuôi phiêu dạt tới/ Bám đất rồi, tha thiết một miền thương (Trích bài thơ Cây lộc vừng 9 gốc, tác giả Hoàng Gia Cương). “Con cháu chúng tôi đi đây đi đó nhiều, tiếp xúc với nhiều nền văn hóa nhưng chúng tôi rất tự hào là các cháu vẫn giữ được cốt cách gia phong, thuận hòa, hiếu thảo với cha mẹ” - ông Cương nói. Tôi cũng cảm nhận được điều đó qua những cử chỉ, ánh mắt, cách xưng hô… mà anh em, con cháu các ông dành cho nhau.

Căn nhà số 32, ngõ 10, phố Hồ Đắc Di, nơi ở của gia đình đại tá Hoàng Thúc Cẩn, từ lâu đã trở thành địa chỉ giao lưu của đại gia đình họ Hoàng mỗi khi có dịp đoàn tụ. Và họ còn một địa chỉ thiêng liêng nữa: Đền Ngọc Sơn - điểm hẹn lịch sử của 5 anh em mỗi khi đến ngày 10/10. Tiếc rằng 4 năm nay, ông Hoàng Thúc Tuệ không có mặt ở điểm hẹn này. Ông mất năm 2004. Riêng ông Cẩn, từ khi nghỉ hưu đến nay, ông đã xuất bản được 3 tập truyện ký và 7 tập in chung, trong đó có nhiều tác phẩm được giải thưởng cao của Hội Nhà văn, Bộ Quốc phòng, Bộ Công an, Hội Hữu nghị Việt - Lào…

“Các con phải là một vườn cam ngọt, có ích cho đời” - mong ước đó của người cha lúc sinh thời đã được các ông  thực hiện trọn vẹn./.