Thái úy Lý Thường Kiệt sinh năm 1019 tại phường Thái Hòa (Hà Nội). Ông sinh ra trong một gia đình võ quan cha họ Ngô, mẹ họ Hàn. Từ nhỏ ông đã là người thông minh hiếu học. Năm ông 18 tuổi cha mẹ lần lượt qua đời. Đoạn tang cha mẹ, ông đi thi và được xung vào chức Kỵ Mã Hiệu úy của triều đình. Do ông có tính cương trực trung thành, văn võ lại toàn tài, nên được vua tin yêu thăng dần đến chức Đô Tri và được đổi sang họ vua gọi là Lý Thường Kiệt. Năm 1061, ông được vua cử vào trấn giữ vùng biên giới Thanh Nghệ, đã động viên nhân dân làm ăn, khai khẩn đất hoang, dẹp giặc dã, làm cho dân yên ổn no ấm.

 

Năm 1075, đứng trước âm mưu xâm lược của nhà Tống Lý Thường Kiệt với thiên tài quân sự đã chủ động đem 10 vạn quân sang đất Tống để đánh phá các căn cứ quân sự của chúng ở Châu Ung, Châu Khâm, Châu Liêm; rồi rút quân về lập phòng tuyến bên bờ Nam sông Như Nguyệt (tức sông Cầu) để kháng chiến chống Tống. Sở dĩ, ông chọn sông Cầu lập phòng tuyến sông Như Nguyệt bởi mọi đường tiến quân của quân Tống từ phương Bắc xuống đều phải qua sông này. Phòng tuyến sông Như Nguyệt được lập chạy dài suốt từ chân núi Tam Đảo đến cửa Lục Đầu Giang, nhưng trọng điểm là những đoạn sông ngắn và nơi có bến đò ngang. Đầu năm 1077, hơn 30 vạn quân Tống do tướng Quách Quỳ và Triệu Tiết ồ ạt sang xâm lược Đại Việt. Ngay tập tức chúng bị chặn đánh và khi tiến đến bờ Bắc sông Như Nguyệt thì phải đối mặt với phòng tuyến vững chắc của quân dân Đại Việt.

 

Quân Tống đã nhiều lần tổ chức tấn công sang bờ Nam nhưng đều bị quân dân Đại Việt chặn đánh quyết liệt. Giữa lúc quân Tống đang trong thế lúng túng bị động thì Thái úy Lý Thường Kiệt đã tổ chức cho quân tiến sang bờ Bắc đánh úp. Và một đêm tối trời tại ngã ba sông (Ngã Ba Xà-Tam Giang), Lý Thường Kiệt cho người vào đền thờ Thánh Tam Giang đọc vang bài thơ thần “Nam quốc sơn hà”. Tiếng thơ như bản “Tuyên ngôn độc lập” vang lên bay khắp không trung trên trận mạc, khiến hàng vạn quân Tống đang trong thế thất trận kinh hoàng khiếp vía phải bỏ chạy, kết thúc cuộc kháng chiến chống Tống.

 

Cuộc đời và sự nghiệp của Thái úy Lý Thường Kiệt đã được sử sách lưu danh, nhân dân nhiều nơi lập đền thờ, nhưng ở tỉnh Bắc Ninh có “Nghè Bươu” thôn Lộ Bao là ngôi đền từ cổ xưa thờ phụng ông. Theo truyền thuyết địa phương, nghè Bươu xưa vốn là nơi đóng hành dinh của Lý Thường Kiệt khi tiến quân lập phòng tuyến sông Như Nguyệt để đánh Tống. Và từ xưa đến nay, nhân dân Lộ Bao tôn thờ Lý Thường Kiệt làm Thành hoàng làng.

 

Mặc dù trải nhiều năm lịch sử, ngôi đền vẫn giữ nguyên kiến trúc thời Hậu Lê và dấu tích trùng tu vào thời Nguyễn. Tòa Tiền tế 5 gian bị hạ giải về làm đình làng vẫn còn nguyên dòng chữ Hán “Minh Mệnh thập cửu niên tu tạo” (tức được tôn tạo vào năm Minh Mệnh thứ 19 (1838). Tòa Hậu cung còn lại là ngôi nhà 3 gian, bộ khung gỗ chạm khắc văn mây mác khá đẹp. Đặc biệt là bức cửa võng chạm nổi tứ linh tứ quý và sơn son thiếp vàng lộng lẫy.

 

Giá trị đặc biệt của ngôi đền còn được thể hiện ở những cổ vật cổ quý như: ngai, bài vị, sắc phong (1 đạo sắc thời vua Khải Định năm thứ 9-(1924), hoành phi, câu đối, văn tế có nội dung ca ngợi tên tuổi, công đức của người được thờ. Xưa kia, hàng năm cứ đến ngày 15 tháng 6 (âm lịch), dân làng Lộ Bao lại tế rước thần tại nghè và đến ngày đình đám (14 tháng Giêng) rước thần từ nghè về đình tế lễ để tưởng niệm, tôn vinh người có công với dân với nước.