| Nằm ven sông Đuống thuộc phía nam huyện Quế Võ là một vệt các làng cổ, trong đó có Mộ Đạo tên nôm làng “Đậu”. ở đây có ngôi đền cổ được gọi là đền Đậu, là nơi chính đền của 3 tổng 9 làng xã xưa, tương truyền thờ danh tướng có công đánh giặc vào thời Hùng Vương. Cũng từ lâu đời, hội của 9 làng vùng ven sông Đuống này đã trở thành hội vùng nổi tiếng. Những làng thuộc về hội đền Đậu, xưa thuộc 3 tổng (Mộ Đạo, Đại Toán, Quảng Lãm) và nay thuộc 3 xã (Mộ Đạo, Chi Lăng, Yên Giả) gồm các làng sau: Mộ Đạo, Đức Tái, Đô Đàn, Tập Ninh, Trúc Ổ, Mai Ổ, Trạc Nhiệt, La Miệt, Yên Giả. Trong 9 làng cùng thờ thánh trên thì đền Mộ Đạo là nơi chính đền (anh Cả), 8 làng còn lại được gọi là hàng từ và phân thành 3 “tích”: Tích nhất gồm 3 làng (Mộ Đạo, Trạc Nhiệt, Mai Ổ), tích nhì (Tập Ninh, Đức Tái, Đô Đàn), tích ba (Trúc Ổ, La Miệt, Yên Giả). Những làng trên còn bảo lưu được thần phả sắc phong, bia đá, hoành phi, câu đối ghi chép phản ánh về người được thờ. Căn cứ vào thần tích, sắc phong thì thần được thờ của 9 làng trên là “Bình Thiên hiển đức đại vương” là một danh tướng có công đánh giặc vào thời Hùng Vương 18, thần thường linh ứng phù giúp các triều vua đánh giặc và nhân dân người khang vật thịnh, nên các triều vua đều gia phong mỹ tự và có sắc lệnh cho 9 làng xã nơi đây phải thờ phụng.
Theo tục lệ, cứ 3 năm một lần vào các năm (Tý, Mão, Dậu), 9 làng trên lại mở hội chung tại đền Đậu và lễ hội ở đây từng nổi tiếng được sách “Bắc Ninh dư địa chí” của Đỗ Trọng Vĩ ghi lại như sau: “Nguyên xã này thờ Bình Thiên Vương là người Châu Hoan, thuở nhỏ ngụ ở Mộ Đạo, lớn lên làm phó tướng của Hùng Vương. Dân thờ làm thần. Cứ 3 năm mở hội một lần. Ngày hội, các xã La Miệt, An Giả, Trúc Ổ, Trạc Nhiệt, Mai Ổ, Đức Tái, Tập Ninh, Đô Đàn đến dự hội, có các trò đấu vật, đánh cờ, hát xướng”.
Hội của các làng thuộc về đền Đậu được mở vào ngày 16 đến ngày 20 tháng 3 (âm lịch). Để chuẩn bị cho lễ hội, từ trong chức sắc của 9 làng phải tổ chức họp bàn với nhau. Làng Mộ Đạo có chính đền, thuộc tích nhất, phải chuẩn bị những lễ vật để tế thần tại đền Đậu như: Lễ Tam sinh (lợn, dê, ngỗng trắng), lợn tượng (lợn tạ) và các loại rượu, bánh trái, hoa quả đặc sản của địa phương (rượu Hoàng tửu, bánh đường, chè kho, chè lam, kẹo lạc…). Những làng còn lại, mỗi làng phải lo một lợn tượng để tế thần. Sáng ngày 16 tháng 3, tất cả 9 làng đều phải rước kiệu thần từ đình làng mình đến tập trung tại đền Đậu để tế lễ và mở hội. Đoàn rước kiệu của các làng, vai cờ kiệu là “giai trần” (trai tráng cởi trần, đóng khố), đầy đủ cờ kiệu, tàn lọng, siêu đao, bát bửu, trống chiêng và còn phải có đội “quân cờ”. Đội quân cờ có tướng cờ và quân cờ, mặc trang phục màu đỏ, tướng cờ có lọng che và đội quân cờ này là tượng trưng cho nghĩa binh của thần khi đánh giặc. Khi các đoàn rước của các làng tập trung đông đủ tại đền Đậu, theo thứ tự kiệu của các làng được rước vào đền trong, đền ngoài các quan viên tế của các làng cùng tế. Trong khi tế lễ có hát ca trù để thờ thần. Làng Mộ Đạo là một trong cái nôi của hát ca trù, các nghệ nhân không những tham gia hát thờ, mà còn tham gia hát hội. Lễ hội đền Đậu kéo dài đến ngày 20, sau khi tế “rã đám” thì kiệu thần của làng nào lại được rước về làng ấy.
Trong những ngày lễ hội đền Đậu, sau phần lễ là phần hội với nhiều tục trò dân gian vui chơi, giải trí như: Tuồng, chèo, ca trù, đu cây, thi vật, thi dệt vải, nhảy phỗng, bắt vịt, bắt trạch… thu hút hàng ngàn người đến lễ hội. Lễ hội đền Đậu còn để lại trong dân gian một bài ca dao mô tả toàn cảnh sinh động về lễ hội này như sau:
Tháng ba là tháng quý xuân
Chín xã rước hội xa gần đến xem
Đúng ngày 16 rước lên
Cờ xanh, cờ đỏ, trống chiêng bừng bừng
Quân quân, tướng tướng vui thay
Cờ xanh, cờ đỏ rước ngay lên đền
Mộ Đạo xã cả rước lên
Đô Đàn rước xuống, bốn bên rước vào.
Trong đền đèn sáng như sao
Quan viên làm lễ rước vào đền trong
Đền ngoài kèn thổi trống rong
Chín xã đứng tế một dòng ở sân…”
Như vậy, đền Mộ Đạo và lễ hội của 9 làng xã vùng ven sông Đuống thuộc huyện Quế Võ là một dịp sinh hoạt văn hóa dân gian lớn và đặc sắc. Những ngày lễ hội không những kết tinh và tỏa sáng hàng ngàn năm lịch sử văn hiến của các làng xã nơi đây, mà còn hướng nhân dân vào các hoạt động giáo dục truyền thống tốt đẹp và các sinh hoạt văn hóa, văn nghệ vui tươi lành mạnh, mang đậm bản sắc dân tộc. Lễ hội đền Đậu đã trở thành một nét văn hiến tiêu biểu của xứ Kinh Bắc – Bắc Ninh. |