Lịch sử đã đi qua hơn tám mươi năm. Đó là khoảng thời gian đủ để chúng ta suy ngẫm và cảm phục trước quyết định đúng đắn của những người cộng sản nói chung và đồng chí Nguyễn Văn Cừ nói riêng.
Mặc dù lý luận chủ nghĩa Mác-Lênin đã chỉ rõ, cách mạng là sự nghiệp của quần chúng, quần chúng là người làm nên lịch sử. Ai cũng có thể thuộc lòng điều đó. Nhưng hiểu và vận dụng vào thực tế để giúp ích cho đời thì không phải mấy ai cũng làm được.
Quyết định vô sản hóa và những kết quả mà NguyễnVăn Cừ đạt được đã chứng tỏ đồng chí là người hiểu sâu sắc những quan điểm của chủ nghĩa Mác và vận dụng thành công vào thực tiễn cách mạng Việt Nam. Đồng chí đã có những cách làm sáng tạo để biến kho tàng lý luận chủ nghĩa Mác vốn là kết tinh của màu xám trí tuệ, đã nở hoa kết trái trên mỗi cây đời trong thực tiễn cách mạng Việt Nam. Quan điểm lý luận gắn với thực tiễn, học đi đôi với hành, đã được Nguyễn Văn Cừ chứng minh một cách sinh động bằng những việc làm cụ thể của mình qua thời gian “vô sản hóa”.
Có thể nói trường học vô sản hóa đã giúp Nguyễn Văn Cừ tìm được lời giải xác đáng cho những bài toán về tổ chức đấu tranh cách mạng và lực lượng cách mạng. Chính trong quá trình tìm tòi ấy đã bộc lộ trí tuệ và bản lĩnh của tuổi trẻ Nguyễn Văn Cừ. Trí tuệ và bản lĩnh của một lãnh tụ cách mạng.
Chỉ trong vòng một năm, bằng sự hoạt động tích cực của mình, Nguyễn Văn Cừ đã thành lập được nhiều chi hội Việt Nam thanh niên cách mạng ở Vàng Danh, Mạo Khê, Cẩm Phả… sau đổi thành các chi bộ cộng sản đầu tiên ở vùng mỏ Quảng Ninh.
Những năm tháng vô sản hóa ở Quảng Ninh thực sự là những năm tháng vô cùng khó khăn gian khổ đối với đồng chí Nguyễn Văn Cừ. Từ một thanh niên học sinh, đồng chí đã nhanh chóng hòa mình với anh em công nhân. Những con người vốn xuất thân từ những người nông dân không có ruộng đất, hoặc dân nghèo thành thị bị bần cùng hóa trở thành những người thợ mỏ lầm than dưới sự áp bức hà khắc của những ông chủ.
Nguyễn Văn Cừ đã cùng ăn, cùng ở và làm việc với những người công nhân trong điều kiện vô cùng thiếu thốn. Ngày ngày đồng chí xuống lò làm phu cuốc than trong hầm sâu luôn luôn thiếu không khí đến nghẹt thở, tối tăm, nặng nhọc. Tai nạn luôn đe dọa tính mạng con người. Sinh hoạt thì thiếu thốn trăm bề. Hàng ngày chỉ có hai bữa cơm gạo hẩm cầm hơi với ít rau và mấy con cá kho mặn chát. Quần áo rách rưới, vá chằng vá đụp. Nguyễn Văn Cừ chung sống với anh em công nhân trong túp lều lụp xụp bằng tre nứa chỉ có mái che, không có vách. Đêm ngủ không có chăn màn.
Trong quá trình cùng ăn, cùng ở, cùng làm với những người thợ mỏ, Nguyễn Văn Cừ đã hiểu và ngày càng thương yêu họ. Anh bắt đầu tâm sự và giác ngộ cho những người công nhân về ý thức giai cấp, về đấu tranh cách mạng bắt đầu từ những điều giản đơn và gần gũi như: Tại sao mình khổ, muốn hết khổ phải làm gì. Cứ như vậy, càng gần gũi anh em công nhân, Nguyễn Văn Cừ càng được họ thương yêu và tin tưởng. Mầm sống cách mạng do Nguyễn Văn Cừ gieo nơi đất mỏ đã bắt đầu sinh sôi nảy nở, báo hiệu một mùa xuân mới đang về. Đó cũng chính là thành công bước đầu trong cuộc đời hoạt động của đồng chí.
Bằng lòng yêu thương và niềm tin tưởng, Nguyễn Văn Cừ đã làm thức dậy trong tâm hồn những con người cần lao đau khổ một khát vọng sống, một niềm tin hướng tới tương lai, biết đứng lên giành cuộc sống cho mình. Tắm mình trong đấu tranh cách mạng, vô sản hóa đã giúp Nguyễn Văn Cừ nhận thức được nhiều điều mới mẻ để củng cố niềm tin và quyết tâm đi theo con đường đã chọn.
Đồng chí nhận thức sâu sắc: Lao động chính là trường học, giai cấp công nhân là thày dạy của mình. Nguyễn Văn Cừ đã trưởng thành về mọi mặt và tỏ rõ ý chí chiến đấu của một người cách mạng. Vững vàng lập trường của giai cấp vô sản, sẵn sàng vượt qua mọi khó khăn gian khổ để hoàn thành nhiệm vụ.
Ngay sau khi Đảng cộng sản Đông Dương được thành lập (17/6/1929) đồng chí Nguyễn Đức Cảnh - Ủy viên Ban Chấp hành trung ương lâm thời, kiêm Bí thư Đảng bộ Thành phố Hải Phòng - quyết định công nhận Nguyễn Văn Cừ là một đảng viên chuyên nghiệp của đảng, năm đó đồng chí mới mười bảy tuổi.
Sau đó Nguyễn Văn Cừ được tổ chức tin tưởng giao cho nhiều trọng trách và những cương vị khác nhau. Bất kỳ trong hoàn cảnh nào, dù bị tù đày, làm công nhân hay làm Tổng bí thư, Nguyễn Văn Cừ vẫn luôn phát huy phẩm chất cao đẹp của người chiến sỹ cộng sản, không lùi bước trước khó khăn nguy hiểm. Có điều kiện là tuyên truyền vận động củng cố và xây dựng lực lượng ngày càng vững mạnh.
Việc Nguyễn Văn Cừ chọn “vô sản hóa” để hoạt động cách mạng là một quyết định có ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với sự nghiệp cách mạng của đồng chí. Để làm cách mạng, cứu nước, cứu dân, Nguyễn Văn Cừ đã chọn con đường “vô sản hóa” với một lý lẽ rất đơn giản: Muốn cứu giúp những người nghèo khổ, phải hiểu những người nghèo khổ. Muốn hiểu những người nghèo khổ hãy đến với họ bằng niềm tin và lòng thương yêu,kính trọng.
Lịch sử đã sang trang, những người cộng sản trong đó có đồng chí Nguyễn Văn Cừ đã làm nên nhiều điều kỳ diệu trong mấy chục năm qua. Ngày nay, dân tộc ta đang đứng trước những vận hội mới. Thời cơ và thách thức đang đặt ra cho những người cộng sản hôm nay những yêu cầu mới. Đòi hỏi phải có tư duy mới, cách làm mới để vượt qua thử thách, giành lấy thời cơ tiếp tục đưa dân tộc ta tiến nhanh, tiến mạnh, tiến vững chắc lên chủ nghĩa xã hội, sánh vai với cường quốc năm châu như Bác Hồ mong ước.