Sau năm 1986, hệ thống kinh tế kế hoạch hóa tập trung tại Việt Nam đã được thay thế bằng hệ thống kinh tế thị trường định hướng XHCN. Qua quá trình xây dựng và phát triển đất nước hơn 25 năm sau đổi mới, nền kinh tế thị trường đã thể hiện được nhiều đặc điểm ưu việt hơn so với nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung. Tuy nhiên, bản thân nó cũng không thể tránh khỏi những thất bại thị trường. Chính vì thế, nền kinh tế vẫn cần đến sự điều tiết của chính phủ thông qua hệ thống kế hoạch hóa.
Trong nền kinh tế thị trường, thay vì sử dụng công cụ kế hoạch hóa tập trung chính phủ sử dụng công cụ kế hoạch hóa định hướng phát triển để can thiệp vào thị trường. Khác với kế hoạch hóa tập trung, kế hoạch hóa định hướng phát triển không can thiệp quá sâu vào các hoạt động kinh tế, không mang tính mệnh lệnh mà nó là một công cụ giúp chính phủ điều hành nền kinh tế thông qua quá trình điều tiết, dẫn dắt thị trường và định hướng phát triển nền kinh tế. Kế hoạch hóa trong nền kinh tế thị trường cũng là một công cụ huy động và phân bổ nguồn lực khan hiếm nhằm thực hiện các mục tiêu phát triển của nền kinh tế; giúp chính phủ huy động các nguồn lực xã hội trong và ngoài nước để cùng hướng tới đạt các mục tiêu kế hoạch. Như vậy, việc lập kế hoạch phát triển kinh tế xã hội trong nền kinh tế thị trường cần phải gắn chặt với các nguồn lực xã hội nói chung và nguồn lực tài chính nói riêng để có thể tối đa hóa hiệu quả sử dụng nguồn lực này trong quá trình phát triển kinh tế xã hội của từng địa phương.
Tuy vậy, thực tế cho thấy kế hoạch phát triển kinh tế xã hội ở hầu hết các địa phương đều chưa gắn kết với nguồn lực tài chính khiến cho việc thực hiện kế hoạch và sử dụng các nguồn lực chưa hiệu quả. Thực tế trên đòi hỏi cần có sự đổi mới ngay từ công tác lập kế hoạch phát triển kinh tế xã hội tại các địa phương.
Công tác lập kế hoạch phát triển kinh tế xã hội gắn với nguồn lực tài chính được phân tích trên 3 khía cạnh: quy trình lập, nội dung các bản kế hoạch và phương pháp lập kế hoạch phát triển kinh tế xã hội. Bài viết này sẽ đánh giá một số mặt hạn chế để từ đó đưa ra những phương hướng đổi mới phương pháp lập kế hoạch gắn với nguồn lực tài chính tại các địa phương.
Phương pháp lập kế hoạch phát triển được đánh giá dựa trên 3 khía cạnh: phương pháp xây dựng nội dung thuyết minh của bản kế hoạch, phương pháp tính toán các chỉ tiêu và phương pháp dự báo nhu cầu nguồn lực và dự toán ngân sách trong kế hoạch phát triển kinh tế xã hội.
Thứ nhất, phương pháp xây dựng nội dung thuyết minh của bản kế hoạch vẫn còn nhiều hạn chế.
Các bản kế hoạch cấp tỉnh phần lớn chưa phát triển đầy đủ hệ thống thông tin cần thiết để phân tích, đánh giá thực trạng phát triển kinh tế xã hội của địa phương. Trong quá trình phân tích, đánh giá thực trạng chưa có sự so sánh chéo với các địa phương khác, hay so sánh tương quan giữa các chỉ tiêu (thông qua hệ số co giãn…). Các công cụ phổ biến hỗ trợ công tác phân tích, đánh giá thực trạng như phân tích môi trường bên trong - bên ngoài, phân tích cây vấn đề, cây mục tiêu… chưa được sử dụng phổ biến. Một điểm hạn chế trong phương pháp đánh giá thực trạng là thiếu đánh giá về hiệu quả sử dụng các nguồn lực tài chính thông qua đánh giá hiệu quả các dự án đầu tư công, đánh giá hiệu quả, hiệu lực của các chính sách, chương trình hành động mà tỉnh đang triển khai theo khung logic, phân tích lợi ích – chi phí hay qua ý kiến phản hồi của các bên liên quan.
Việc xác định mục tiêu kế hoạch chưa mang tính đột phá mà vẫn còn dàn trải trên tất cả các ngành và có sự lặp đi lặp lại qua nhiều giai đoạn, chưa có điểm nhấn, chưa hình thành những mối liên kết rõ ràng với sự sẵn có về nguồn lực.
Các giải pháp kế hoạch mang tính chất mơ hồ, chưa rõ nét, khó hiện thực hóa. Các giải pháp chưa gắn với nguồn kinh phí thực hiện nên chưa tạo ra sự gắn kết giữa kế hoạch phát triển với nguồn lực tài chính.
Thứ hai, phương pháp tính toán các chỉ tiêu còn chưa khoa học.
Các chỉ tiêu kế hoạch là các chỉ tiêu định lượng, cần áp dụng các phương pháp dự báo khoa học để tính toán. Tuy nhiên, thực tế ở hầu hết các địa phương cho thấy các chỉ tiêu trong bản kế hoạch đều được đưa ra dựa trên kinh nghiệm, so sánh năm trước - năm sau. Do vậy các chỉ tiêu đề ra chưa khoa học, đôi khi còn thiếu chính xác, thậm chí xảy ra tình trạng mâu thuẫn giữa các chỉ tiêu kế hoạch.
Thứ ba, về phương pháp dự báo nhu cầu nguồn lực và dự toán ngân sách trong kế hoạch phát triển kinh tế xã hội
Do còn nhiều hạn chế trong phương pháp xác định các chỉ tiêu kế hoạch nên việc dự báo nhu cầu nguồn lực tài chính còn chưa chính xác. Chưa có các hàm thể hiện mối tương quan giữa các mục tiêu phát triển với nguồn lực tài chính. Do vậy, đôi khi xảy ra tình trạng cân đối thiếu nguồn lực, chưa huy động và sử dụng có hiệu quả nguồn lực xã hội để thực hiện các mục tiêu kế hoạch.
Những tồn tại nêu trên đã dẫn tới một thực tế là danh mục các dự án kèm theo các bản kế hoạch phát triển kinh tế xã hội mới chỉ dựa trên nguồn lực sẵn có, một vài nhu cầu cấp thiết của địa phương mà chưa trả lời được câu hỏi: các dự án có thực sự giải quyết được các vấn đề này không, dự án đã được thẩm định về lợi ích – chi phí, lợi ích kinh tế - xã hội chưa, có phương án nào giải quyết vấn đề mà không cần sử dụng tới ngân sách địa phương hoặc sử dụng ít hơn không… Danh mục dự án cũng rơi vào tình trạng phải bổ sung, thay đổi nhiều lần do chưa dự báo hết các nguồn lực cũng như chưa bao phủ được hết các nhu cầu cấp thiết của địa phương trong kỳ kế hoạch.
Những hạn chế trên đặt ra yêu cầu phải đổi mới phương pháp lập kế hoạch với mục tiêu gắn kế hoạch với nguồn lực tài chính.
Trước hết, cần thay đổi quan điểm, tư duy của người làm kế hoạch. Xóa bỏ tư duy làm kế hoạch để báo cáo, mà lập kế hoạch là để tạo ra một công cụ giúp chính phủ cùn với các cơ quan quản lý nhà nước điều tiết thị trường, điều hành nền kinh tế hiệu quả hơn.
Thứ hai, cần áp dụng các phương pháp phân tích và dự báo khoa học. Tùy theo từng chỉ tiêu mà sử dụng các phương pháp hợp lý. Đảm bảo các chỉ tiêu kế hoạch được đề ra không chỉ dựa trên kinh nghiệm của các nhà quản lý, các nhà làm kế hoạch mà còn dựa trên cơ sở khoa học, có tính logic cao. Có những phương pháp dự báo đơn giản, dễ áp dụng tại địa phương, nhưng cũng có những phương pháp phức tạp, đòi hỏi chuyên môn cao. Do vậy, đào tạo, nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ làm dự báo là một trong những yêu cầu cấp thiết hiện nay.
Thứ ba, tăng cường sự tham gia của nhiều bên trong lập kế hoạch là một sự đổi mới cần thiết
Kế hoạch phát triển kinh tế xã hội là một bản kế hoạch tổng hợp trên nhiều mặt, bao quát nhiều vấn đề của toàn xã hội. Do vậy, tăng cường sự tham gia của nhiều cơ quan, đoàn thể và các tổ chức trong xã hội vào quá trình lập kế hoạch là một yêu cầu tất yếu.
Sự tham gia của các cấp, các ngành vào quá trình lập kế hoạch phát triển kinh tế xã hội của địa phương từ việc xây dựng các chỉ tiêu đến việc cân đối các nguồn lực tài chính và dự toán ngân sách sẽ giúp đưa ra các mục tiêu kế hoạch sát với nhu cầu thực tế, nguồn lực xã hội sẽ được huy động tối đa và được phân bổ hiệu hơn. Mở rộng sự tham gia của nhiều đơn vị trong kế hoạch phát triển kinh tế xã hội của một địa phương cũng là một cách nâng cao trách nhiệm của các đơn vị đó trong quá trình thực hiện kế hoạch, để kế hoạch hóa phát triển không chỉ là mệnh lệnh của chính quyền mà còn phản ánh đúng nhu cầu của cả xã hội.
Các đơn vị tham gia vào quá trình lập kế hoạch phát triển kinh tế xã hội có thể thông qua việc cung cấp thông tin phục vụ cho đánh giá, tham gia đánh giá, phân tích thực trạng, xác định mục tiêu ưu tiên, các nhu cầu cấp thiết, thảo luận các giải pháp cụ thể và thảo luận về các phương án phân bổ ngân sách, huy động nguồn lực xã hội.
Bên cạnh sự tham gia của các cấp, các ngành ở địa phương có thể huy động sự tham gia của các tổ chức tư vấn, các cơ quan nghiên cứu như các trường đại học… Đây là những đơn vị có chuyên môn nghiệp vụ cao, có thể giúp địa phương trong việc sử dụng các công cụ phân tích, đánh giá, giúp đào tạo cán bộ kế hoạch địa phương đôi khi có thể giúp các địa phương đưa ra những nhận định, đánh giá khách quan trong bản kế hoạch.
Tóm lại, cho dù bản chất của kế hoạch hóa trong nền kinh tế thị trường có thay đổi so với trong nền kinh tế kế hoạch tập trung thì kế hoạch hóa vẫn là một công cụ không thể thiếu giúp chính phủ điều hành nền kinh tế. Để kế hoạch hóa trong nền kinh tế thị trường thực sự trở thành công cụ điều hành nền kinh tế hiệu quả, cần có những thay đổi nhất định về quan niệm, tư duy làm kế hoạch mà trước tiên là thay đổi về phương pháp lập kế hoạch. Phương pháp lập kế hoạch truyền thống cần dần thay thế bằng những phương pháp lập kế hoạch tiên tiến hơn, hiệu quả hơn./.
Sở KH&ĐT