Vào cuối mùa xuân năm Đinh Tỵ (1077) trên bờ sông Như Nguyệt “sông Cầu” (thuộc địa phận thôn Như Nguyệt, xã Tam Giang, huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh) đã diễn ra một trận quyết chiến chiến lược của quân và dân Đại Việt đánh dấu sự kết thúc thất bại của bọn quan quân xâm lược nhà Tống (Trung Quốc). Cũng như Bạch Đằng (938), Chi Lăng - Xương Giang (1427), Ngọc Hồi - Đống Đa (1789), Điện Biên Phủ (1954) và chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử giải phóng hoàn toàn miền Nam thống nhất đất nước năm 1975, chiến thắng Như Nguyệt thời Lý (thế kỷ XI) đã đi vào lịch sử dân tộc như một chiến công rực rỡ tô thắm truyền thống anh hùng trong đấu tranh chống giặc ngoại xâm bảo vệ Tổ quốc. Gần 1000 năm đã trôi qua, dân tộc Việt Nam đã làm nên biết bao sự tích anh hùng nhưng chiến thắng Như Nguyệt vẫn được người đời tôn vinh như một biểu tượng của một kỳ tích huy hoàng trong sự nghiệp chống giặc ngoại xâm bảo vệ nền độc lập của Tổ quốc thân yêu.
Năm 1997, UBND huyện Yên Phong phối hợp với Sở Văn hóa thông tin tỉnh Bắc Ninh tổ chức thành công cuộc hội thảo khoa học lịch sử với tiêu đề: “Phát huy các giá trị di tích lịch sử văn hóa trên phòng tuyến Như Nguyệt” với sự tham gia của nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài tỉnh. Hội thảo đánh giá cao ý nghĩa lịch sử của chiến thắng Như Nguyệt, đưa ra những giải pháp bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị các di tích nằm trong cụm di tích phòng tuyến sông Cầu. Hội thảo đề cập đến việc cần thiết phải có một lễ hội kỷ niệm chiến thắng Như Nguyệt tầm quốc gia xứng đáng với giá trị của nó. Lễ hội gồm đầy đủ các chương trình quy chuẩn trong việc tổ chức kỷ niệm một sự kiện lịch sử lớn của đất nước, 5 năm tổ chức một lần. Ngay sau cuộc hội thảo, được sự quan tâm đầu tư của nhà nước và Ủy ban nhân dân tỉnh, nhân dân địa phương xây dựng một ngôi đền mới ngay cạnh bến sông Như Nguyệt thờ người anh hùng dân tộc Lý Thường Kiệt và tiến hành xây dựng các phương án tổ chức chương trình lễ hội vào các lần kỷ niệm tiếp theo.
Sau 5 năm tổ chức hội thảo, năm 2002, lễ hội kỷ niệm 925 năm chiến thắng Như Nguyệt lần thứ nhất được tổ chức trọng thể trong 2 ngày 17 và 18 /2 (âm lịch). Có thể nói, sau nhiều năm liền lễ hội kỷ niệm chiến thắng Như Nguyệt mới được tái hiện lại với một phong cách mới mẻ vừa có quy mô hoành tráng vừa thể hiện được tính dân gian truyền thống. Lễ hội với tính chất nghi lễ nhà nước trang trọng và mang tính giáo dục cao nhằm tôn vinh truyền thống của cha ông ta trong công cuộc đấu tranh chống giặc ngoại xâm. Trong lần tổ chức lễ kỷ niệm 930 năm chiến thắng Như Nguyệt vào năm 2007, địa phương vinh dự đón nhận bằng công nhận Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh cho đền Như Nguyệt.
Năm 2012, chính quyền và nhân dân thôn Như Nguyệt tưng bừng tổ chức lễ hội kỷ nệm 935 năm chiến thắng Như Nguyệt phù hợp với chủ trương, chính sách của Đảng và nhà nước trong giai đoạn hiện nay. Lễ hội diễn ra trong không khí tưng bừng chuẩn bị tổ chức các hoạt động chào mừng kỷ niệm 15 năm tái lập tỉnh Bắc Ninh.
Lễ hội Như Nguyệt sau một chặng đường hình thành và phát triển, đã trở thành sức mạnh tinh thần của nhân dân ta, là niềm tự hào dân tộc nói chung và nhân dân Bắc Ninh nói riêng. Đây cũng là dịp tưởng nhớ công lao của vị anh hùng dân tộc Lý Thường Kiệt trong sự nghiệp đấu tranh chống giặc ngoại xâm bảo vệ độc lập Tổ quốc, qua đó nhằm giáo dục truyền thống yêu nước cho thế hệ trẻ hôm nay và mai sau./.