Hội làng Đạo Mão
Làng Đại Mão thuộc xã Hoài Thượng, thị xã Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh. Đại Mão xưa còn gọi là Trung thôn giữa nằm ở phía Đông Bắc xã Hoài Thượng. Làng nằm trên thế đất tay ngai, hình võng, bên bờ sông Đuống. Xưa trong làng có 12 dòng họ, trong đó họ Lê Doãn nổi tiếng với truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và nhiều phong tục đẹp còn lưu giữ đến ngày nay.
Ảnh: Nguồn internet.
Đình làng Đại Mão nằm ở vị trí trung tâm, được xây dựng vào thời nhà Lê, thờ Thành Hoàng là Lạc thị đệ nhị Đại vương là một trong 3 vị Thần thuộc dòng dõi Lạc Long Quân, tương truyền từng hiển linh giúp Hai Bà Trưng đánh quân Hán.
Làng cũng có Văn chỉ thờ Khổng Tử cùng các vị tiên hiền, có bia đá ghi danh những người đỗ đạt của làng. Trong lịch sử khoa bảng làng có 70 người thuộc 6 dòng họ đỗ từ Tú tài trở lên, trong đó có 4 người đỗ Tiến sĩ được ghi danh trong Văn miếu Quốc Tử Giám và Văn miếu Bắc Ninh, có 35 người làm quan lớn có danh tiếng.
Lễ hội làng Đại Mão được tổ chức vào ngày mùng 10 tháng 2 âm lịch hàng năm. Quy định rằng các năm Tý, Ngọ, Mão, Dậu, làng mở hội lớn hơn, có tổ chức rước Thành Hoàng về nghè Đại Mão công đồng ở khu Đường Cầu. Tương truyền đây là nơi Hai Bà Trưng xưa kia lập đàn cầu xin các vị Thần giúp sức. Trong thần phả cũng ghi lại trận đánh ác liệt nơi đây. Ngày nay, người dân vẫn truyền trong lễ hội có tục thi chạy ngựa giữa 3 thôn với nhau, một hình thức diễn xướng tưởng nhớ trận đánh năm xưa.
Việc tổ chức phần Lễ được dân làng tiến hành rất chu đáo, cẩn trọng. Mỗi năm cử 3 quan Đám, 8 quan Trung, 8 thày Bài để lo lễ hội của làng. Quan Đám là những người từ 60 tuổi trở lên được làng chọn cử. Mỗi quan Đám được làng cấp cho một sào ruộng để nuôi một con lợn gọi là lợn tượng. Lợn tượng được nuôi rất công phu: chuồng nuôi sạch sẽ, thức ăn thường là chất bột tinh như cám, gạo, ngô… đảm bảo cho lợn tượng ăn no, chóng lớn.
Theo lệ, Đại Mão tổ chức rước lợn tượng ra đình làm lễ Thành hoàng vào ngày 13 tháng 2. Ngày này được gọi là ngày “An Thần”, lợn tượng được nhốt trong cũi bằng gỗ lim, trên có mái che khá cầu kỳ, đẹp. Khi rước có cờ, quạt, tàn, tán, chiêng, trống đi trước, tiếp đến mà mâm đồng đỏ để trầu cau, be rượu, rồi cũi tượng. Đi sau cũi là quan Đám áo mũ chỉnh tề, chắp tay nghiêm chỉnh rồi đến quan Trung gia nhân, họ hàng thân thiết. Tượng của 3 quan Đám được rước vào giữa sân đình xếp theo thứ tự: quan Đám nhì ở giữa, quan Đám nhất bên Đông, quan Đám ba bên Tây. Mâm bày được đệ lên thượng điện để tế trình Thần rằng tượng đã được rước ra. Tế xong, quan Đám đưa chén rượu của mình ra tưới và đầu tượng. Sau đó mở cũi để tượng chạy ra sân đình cho dân làng xem.
Sau khi mọi người xem tượng xong, trai đinh được phân công từ trước, ra săn bắt và làm thịt tượng. Thịt xong, một phần thịt luộc chín, một phần để sống , rồi dâng lên bàn thờ làm lễ đại tế Thần.
Trong lễ hội chính của làng ngày mùng 10 tháng 2 có tục thi đọc Mộc Dục, đồng thời các dòng họ trong làng cùng tổ chức lễ hội “Xuân tế tổ” vào mùng 10 tháng Giêng hàng năm.
Các nhà thờ họ đều có các bức hoành phi, câu đối với những lời dạy sâu sắc nhớ về cội nguồn và đạo lý làm người như: Nhà thờ họ Nguyễn Viết có bức hoành phi “Nhân bản hồ tổ” (Người ta vốn có tổ tiên ); nhà thờ họ Lê Nho có bức hoành phi “Bắc sơn đức thụ” (Cây đức ở núi phương Bắc) ca ngợi công đức tổ tiên; nhà thờ họ Nguyễn Hữu có đôi câu đối: “Nhất bản tư bồi vinh đức thụ/ Tam chi phồn diễn triển gia phong” (Một gốc vun trồng xanh tươi cây đức/ Ba chi thịnh vượng rạng rỡ gia phong). Các nhà thờ họ cũng có những lời ghi chép của để răn dạy con cháu sau này, giống như dòng họ Lê Doãn.
Không quên cội nguồn, ghi nhớ lời dạy của tổ tiên, ngày nay làng Đại Mão có nhiều người đỗ Đại học, mỗi năm có hàng chục học sinh đỗ đạt cao. Đó là niềm tự hào của dân làng Đại Mão- đất nổi tiếng “ Văn vật khả quan”.