Thuốc lá từ lâu đã được Tổ chức Y tế thế giới (WHO) xác định là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây bệnh tật và tử vong sớm trên toàn cầu. Tại Việt Nam, mặc dù công tác tuyên truyền, phòng chống tác hại của thuốc lá đã được triển khai mạnh mẽ trong nhiều năm qua, song thực trạng sử dụng thuốc lá truyền thống và thuốc lá điện tử, đặc biệt trong thanh thiếu niên, vẫn diễn biến phức tạp, đặt ra nhiều nguy cơ nghiêm trọng đối với sức khỏe cộng đồng và tương lai giống nòi.
Đáng lo ngại hơn, thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng đang len lỏi vào môi trường học đường với nhiều hình thức tinh vi, đánh vào tâm lý tò mò, thích thể hiện của giới trẻ. Trước thực trạng đó, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 90/2026/NĐ-CP ngày 30/3/2026 quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực y tế, trong đó bổ sung nhiều chế tài nghiêm khắc liên quan đến thuốc lá điện tử và công tác phòng, chống tác hại của thuốc lá.
Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO) và Bộ Y tế, trong khói thuốc lá có hơn 7.000 hóa chất độc hại, trong đó ít nhất 69 chất gây ung thư. Thuốc lá liên quan tới khoảng 25 nhóm bệnh nguy hiểm như ung thư phổi, ung thư thanh quản, bệnh tim mạch, đột quỵ, bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính, hen suyễn, vô sinh và nhiều bệnh lý nguy hiểm khác.
Các chuyên gia y tế cho biết, khoảng 90% ca ung thư phổi có liên quan đến thuốc lá. Người hút thuốc có nguy cơ mắc bệnh tim mạch và đột quỵ cao gấp nhiều lần người bình thường. Không chỉ người hút trực tiếp bị ảnh hưởng, những người hít phải khói thuốc thụ động cũng đối mặt với nguy cơ cao mắc các bệnh về hô hấp, tim mạch và ung thư.
Theo ước tính của WHO và Bộ Y tế, mỗi năm Việt Nam có hơn 100.000 người tử vong do các bệnh liên quan đến thuốc lá; trong đó khoảng 84.500 ca do hút thuốc chủ động và khoảng 18.800 ca do hút thuốc thụ động.
Không chỉ gây tổn hại sức khỏe, thuốc lá còn gây thiệt hại lớn về kinh tế. Theo ước tính của Hội Kinh tế Y tế Việt Nam, tổng thiệt hại do thuốc lá gây ra tại Việt Nam lên tới khoảng 108.000 tỷ đồng mỗi năm.
Nếu như trước đây thuốc lá truyền thống là mối lo chính thì hiện nay thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng đang trở thành “cạm bẫy” nguy hiểm đối với thanh thiếu niên.
Nhiều học sinh, sinh viên cho rằng thuốc lá điện tử “ít độc hại hơn”, “không gây nghiện”, “không có mùi khó chịu”. Tuy nhiên, theo WHO và Bộ Y tế, đây là quan niệm hoàn toàn sai lầm. Thuốc lá điện tử vẫn chứa nicotine – chất gây nghiện mạnh ảnh hưởng trực tiếp đến não bộ, đặc biệt nguy hiểm đối với lứa tuổi đang phát triển.
Các chuyên gia cảnh báo, việc sử dụng thuốc lá điện tử có thể gây: Rối loạn phát triển não bộ ở thanh thiếu niên; Suy giảm trí nhớ, khả năng tập trung; Tăng nguy cơ trầm cảm, lo âu; Tổn thương phổi cấp tính; Gia tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch và ung thư; Dẫn tới nghiện nicotine và làm gia tăng nguy cơ sử dụng các chất gây nghiện khác.
Đặc biệt, nhiều loại thuốc lá điện tử hiện nay được pha trộn các chất độc hại, hóa chất tạo mùi, chất kích thích không rõ nguồn gốc, gây nguy hiểm khó lường cho sức khỏe người sử dụng.
Hiện nay, tình trạng thanh thiếu niên sử dụng thuốc lá điện tử đang có xu hướng gia tăng nhanh chóng. Với thiết kế nhỏ gọn, nhiều màu sắc, hương vị hấp dẫn như trái cây, bạc hà, socola…, thuốc lá điện tử dễ dàng đánh lừa giới trẻ.
Nhiều trường học trên cả nước đã phát hiện học sinh sử dụng thuốc lá điện tử ngay trong lớp học, nhà vệ sinh hoặc khu vực cổng trường. Không ít trường hợp học sinh phải nhập viện do ngộ độc tinh dầu thuốc lá điện tử.
Tại Bắc Ninh, các ngành chức năng đã tăng cường nhiều hoạt động tuyên truyền phòng, chống tác hại của thuốc lá trong trường học. Sở Giáo dục và Đào tạo Bắc Ninh phối hợp với ngành y tế tổ chức nhiều chương trình truyền thông, hội thi tìm hiểu Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá với chủ đề “Vạch trần sự hấp dẫn giả tạo”, qua đó nâng cao nhận thức cho học sinh, giáo viên và phụ huynh.
Tuy nhiên, thực tế cho thấy công tác quản lý còn gặp nhiều khó khăn do việc mua bán thuốc lá điện tử diễn ra chủ yếu trên mạng xã hội, môi trường trực tuyến và khó kiểm soát.
Để ngăn chặn tác hại của thuốc lá, đặc biệt là thuốc lá điện tử trong giới trẻ, cần có sự vào cuộc đồng bộ của gia đình, nhà trường và toàn xã hội.
Đối với gia đình, cha mẹ cần quan tâm, theo dõi tâm lý, biểu hiện của con em; giáo dục kỹ năng sống, kỹ năng từ chối; làm gương bằng việc không hút thuốc; chủ động trao đổi để con hiểu rõ tác hại của thuốc lá và thuốc lá điện tử.
Đối với nhà trường các cơ sở giáo dục cần tăng cường tuyên truyền, giáo dục pháp luật; Lồng ghép nội dung phòng chống tác hại thuốc lá vào hoạt động ngoại khóa; Kiểm tra, phát hiện và xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm; Xây dựng môi trường học đường không khói thuốc.
Đối với xã hội và các cơ quan chức năng, cần tăng cường kiểm tra, xử lý nghiêm việc buôn bán thuốc lá điện tử; quản lý chặt chẽ hoạt động quảng cáo thuốc lá trên mạng xã hội và môi trường trực tuyến; đẩy mạnh công tác truyền thông cộng đồng; đồng thời phát huy vai trò của các tổ chức đoàn thể trong tuyên truyền, vận động nhân dân thực hiện tốt công tác phòng, chống tác hại của thuốc lá.
Nhằm tăng cường hiệu quả công tác phòng, chống tác hại của thuốc lá, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 90/2026/NĐ-CP ngày 30/3/2026 quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực y tế, trong đó bổ sung nhiều chế tài xử phạt nghiêm khắc đối với các hành vi vi phạm liên quan đến thuốc lá truyền thống, thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng. Theo đó:
Đối với thuốc lá truyền thống
Phạt từ 200.000 đồng đến 500.000 đồng đối với người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi sử dụng thuốc lá;
Phạt từ 500.000 đồng đến 1.000.000 đồng đối với hành vi ép buộc người khác sử dụng thuốc lá hoặc sử dụng người chưa đủ 18 tuổi mua thuốc lá;
Phạt từ 20 triệu đồng đến 40 triệu đồng đối với các hành vi tiếp thị, tài trợ, quảng cáo thuốc lá trái quy định.
Đối với thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng
Phạt từ 3 triệu đồng đến 5 triệu đồng đối với hành vi sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng;
Phạt từ 5 triệu đồng đến 10 triệu đồng đối với hành vi chứa chấp người khác sử dụng thuốc lá điện tử tại địa điểm thuộc quyền quản lý;
Buộc tiêu hủy thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng đối với hành vi vi phạm theo quy định.
Việc ban hành các chế tài mạnh cho thấy quyết tâm của Chính phủ trong việc bảo vệ sức khỏe nhân dân, đặc biệt là thanh thiếu niên trước nguy cơ từ thuốc lá thế hệ mới.
Phòng, chống tác hại của thuốc lá không chỉ là trách nhiệm của ngành y tế mà là trách nhiệm của toàn xã hội. Mỗi gia đình, mỗi nhà trường, mỗi cơ quan, đơn vị và từng người dân cần nâng cao nhận thức, chủ động nói không với thuốc lá và thuốc lá điện tử.
Bảo vệ thanh thiếu niên trước hiểm họa thuốc lá chính là bảo vệ tương lai của đất nước. Một môi trường sống lành mạnh, không khói thuốc sẽ góp phần xây dựng cộng đồng văn minh, khỏe mạnh và phát triển bền vững.
